Waarom maakt de pot de ketel verwijten?

DeepakRecent bekeek ik een debat over God met onder meer de neurowetenschapper en auteur Sam Harris en new-age goeroe Deepak Chopra (fragment). Wat mij door het hele debat opviel was de houding van Deepak Chopra: neerbuigend en op momenten ronduit arrogant. Ik vond dit boeiend omdat Deepak herhaaldelijk het punt maakte dat wetenschappers arrogant zijn (ik zag daar overigens niets van terug bij Sam Harris). Dit is een patroon dat je vaak ziet wanneer mensen tegenover elkaar staan: de pot verwijt de ketel dat deze zwart ziet.  Dit type gedrag wordt vaak geïnterpreteerd als een gebrek aan zelfinzicht, maar het kan ook iets heel anders zijn…

In de psychologie word dit type verwijt ook wel projectie genoemd, een term uit de freudiaanse psychoanalyse. Het idee is dat je aspecten van jezelf, die je niet onder ogen kunt zien, op anderen projecteert. De freudiaanse psychoanalyse heeft tegenwoordig geen wetenschappelijke geloofwaardigheid meer en er zijn meerdere (technische) redenen waarom zijn theorie van projectie onwaarschijnlijk is. Het fenomeen is echter iets dat je dagelijks kunt waarnemen. Er is zelfs een gezegde voor: de pot verwijt de ketel. Waarom zouden mensen anderen dingen verwijten die ze zelf doen?

Wie het eerste ruikt…

Een belangrijk inzicht in het fenomeen van projectie kwam bij mij toen iemand een scheet liet. Als je in gezelschap een scheet laat kan dit je het mikpunt maken van spot en/of afkeuring. Een manier om de verdenking van je af te wenden is door naar een ander te kijken en te zeggen: ‘gatver, heb jij een scheet gelaten?’. De bal ligt nu bij de ander en ontkennen helpt je geloofwaardig niet. Elk tegenverwijt kan eenvoudig verdacht worden gemaakt. Als kinderen zeiden we dan: wie het eerst ruikt heeft zijn kontje gebruikt. Deze volkswijsheid is het tegengif tegen dit soort manipulatie.

Deepak Chopra gebruikte een zekere neerbuigendheid om de argumenten van Sam Harris te ontkrachten. Inhoudelijke argumenten had Chopra nauwelijks, maar hij wekte (voor zijn fans op zeer effectieve wijze) de indruk dat Sam Harris er maar weinig van snapt. Door te impliceren dat Harris arrogant is, ontneemt hij hem de mogelijkheid hem hier op aan te vallen. Een tegenbeschuldiging zou kinderachtig en weinig geloofwaardig klinken. Sam zou natuurlijk kunnen zeggen ‘wie het eerste arrogantie ruikt heeft zijn ego gebruikt’, maar ook dat zal niet als een sterk argument over komen.

De ander op deze wijze beschuldigen van iets wat je zelf doet is zo een uitermate effectieve strategie om ongestoord door te kunnen gaan met je gedrag. Ik zie dit vaak toegepast worden door mensen die geen echte inhoudelijke argumenten hebben en in de praktijk werkt deze strategie erg goed.

Onbewuste misleiding

Een verschil met projectie zoals Freud dit beschreef is dat bovenstaande beschrijving lijkt te veronderstellen dat projectie een bewust proces is. Maar dat hoeft absoluut niet en ik denk zelfs dat het vaker onbewust is. Laat ik dit illustreren aan de hand van de attributie bias. Mensen rekenen hun successen meestal aan zichzelf toe, terwijl ze hun falen aan omstandigheden wijten. Weet je hier een goed verhaal van te maken en het overtuigend te vertellen, dan is dit een effectieve strategie om je sociale positie (je standing in de groep) te beschermen of verbeteren. Om die reden is dit waarschijnlijk instinctief (automatisch) gedrag geworden. Een veelheid aan onderzoeken en experimenten laten zien dat mensen zich totaal niet bewust zijn van deze bias en volledig overtuigt dat ze een accurate beschrijving van de realiteit geven. Ik denk dat projectie op dezelfde manier een sociale strategie is die onze voorouders sociaal voordeel opleverde, met name in sociale conflicten. Je ziet projectie ook zelden in een vriendelijk gesprek, het gebeurd vrijwel altijd in een conflict.

De vraag is natuurlijk hoe effectief om te gaan met dit type gedrag. De ‘wie het eerste ruikt’ verdediging helpt je in de regel niet veel. Wat ik mijzelf heb aangeleerd is nooit in de verdediging te gaan (de ja-maar-jij reactie). In plaats van defensief te worden probeer ik mij juist volledig kwetsbaar op te stellen: ok, doe ik dat, ik was mij daar niet bewust van, maar wil het graag begrijpen, want ik wil zo niet doen. Houding is hier belangrijk: echte openheid en willen begrijpen. En door blijven vragen. Omdat de beschuldiging vaak nergens op gebaseerd is voelt de ander zich al snel op glad ijs. Ik heb een aantal keren mensen volledig over de rooie zien gaan op het moment dat ik deze strategie doorzette. Normaal stop ik ruim daarvoor, mijn enige doel is de ander duidelijk te maken dat hun projectie strategie niet gaat werken. In termen van schooljongenswijsheid is dit de ‘kom maar ruiken’ strategie.


This entry was posted in Sociale effectiviteit and tagged , , . Bookmark the permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*